مسلم صادقی

دانشگاه آزاد اسلامی بندرعباس

چکیده

نوواژه­ها و علی‌الخصوص واژه­های مرکب بخش اعظمی از واژه‌های زبان انگلیسی را در بر می­گیرند. از این­رو، این مبحث به موضوعی جذاب و بحث­برانگیز در حیطۀ ترجمه­های متون مختلف از زبان انگلیسی به فارسی بدل شده است. هدف از انجام این تحقیق پاسخ به سوالاتی چون: مشکلات مترجمان در مواجه با این نوع از نوواژگان (واژه‌های مرکب)، علل بروز این مشکلات، چگونگی درک این نوع ترکیبات از سوی مترجمان و نیز تاثیر این درک در ترجمۀ خلق­شده و نیز ارائۀ مدل وشیوه­ای مناسب برای ترجمۀ آن­ها می­باشد.

۳۰ دانشجوی دختر و پسر که در ترم­های ۷ و۸ دانشگاه آزاد بندرعباس در رشتۀ ترجمه مشغول به تحصیل بودند، برای انجام این تحقیق انتخاب شدند. ۶۰ کلمۀ مرکب از روزنامه­های مختلف کشور (چاپ انگلیسی) انتخاب و استخراج شدند. دو ابزار استنباطی در قالب تست­های چندگزینه­ای برای سنجش و ارزیابی درک دانشجویان از این­گونه ترکیبات و ارائۀ واژه‌های مرکب در قالب متن­های مختلف، جهت ارزیابی قدرت ترجمه و ارائۀ معادلی مناسب و صحیح از آنها، ارائه شد. در این میان سه متغیر (ابهامات نحوی، معنایی و ارجاعات فرهنگی) که باعث بروز مشکل در درک و سپس ترجمۀ این نوع ترکیبات در مترجمان می­شد نیز، مورد ارزیابی قرار گرفتند. داده­های گردآوری­شده و پاسخ­های داده­شده به هر کلمۀ مرکب، مورد ارزیابی قرار گرفتند. یافته­ها حکایت از آن داشت که مترجمان مورد آزمایش در درک تعدادی از واژه‌های مرکب به علت ابهامات موجود در آنها (نحوی، معنایی و ارجاعات فرهنگی)، با مشکل مواجه بودند. هم­چنین، مترجمان در درک و ترجمۀ واژه‌های مرکبی که در قالب متن ارائه شده بود، در مقایسه با آن­هایی که در قالب جمله ارائه شدند، با مشکلات کمتری مواجه بودند. در پایان، نتایج تحقیق حاضر نشان داد که مترجمان مورد آزمایش بهترین و مناسب­ترین استراتژی که در ترجمۀ این نوع از نوواژگان اتخاذ می­کردند، استراتژی استفاده از ترجمۀ آزاد بود، که این استراتژی به نوبۀ خود موید درک واژه‌های مرکب با توجه به معنای ضمنی و اصطلاحی آنها می­باشد.

مقدمه

امروزه نوواژه­ها بخش عظیمی از واژگان زبان انگلیسی را تشکیل می­دهند. در بحث ورود نوواژه‌ها به هر زبان، یکی از فرایندهای مهم واژه­سازی در زبان انگلیسی، فرایند ترکیب (compounding) است که بر اساس آن واژگان مرکب (compound words) پدید می­آیند. فرایند شکل­گیری کلمۀ مرکب بدین صورت است که از ترکیب دو یا چند واژه، واژه­ای نو شکل می­گرد که از لحاظ معنایی مفهوم خاص خود را منتقل می­کند. این مفهوم الزاماً معنای جزء­به­جزء هر واژۀ مرکب را تشکیل نمی­دهد، بلکه در اکثر مواقع، ترکیب به­وجود­آمده مفهومی خاص و مستقل را انتقال می­دهد. از این­رو، واژه‌های مرکب را می­توان به سه گروه تقسیم کرد:

۱- کلمۀ مرکب مجزا (open compound): دراین شکل دو یا چند کلمه  با هم ترکیب شده و واژۀ مرکب به صورت مجزا از هم نوشته می­شود. مانند: فرار مغزها (brain drain)، طریقۀ دوستی و صفا (flower power).

2- کلمۀ مرکبِ خط تیره­دار (hyphenated compound): در این شکل دو یا چند کلمه با هم ترکیب شده و واژۀ مرکب با خط تیره، از هم جدا می­شود. مانند: تپل مپل((roly-poly، داماد (son-in-law).

3- کلمۀ مرکب متصل (solid compound): در این شکل دو یا چند کلمه  با هم ترکیب شده و واژۀ مرکب حاصل به هم می­چسبند. مانند: (حق­السکوت) blackmail، (جیب­بر) pickpocket.

واژه‌های مرکب در زبان انگلیسی با ساختارهای متفاوتی شکل می­گیرند. از این حیث می­توان به ترکیب­های ذیل اشاره کرد:

از ترکیب اسم با اسم: ساعت مچی (wristwatch)، گیربُکس (gearbox). ترکیب اسم با قید: (نسل کنونی)now generation. ترکیب فعل با صفت: (سر به فلک­کشیده) high-rise، و غیره. از انواع دیگر واژه‌های مرکب می­توان به فعل­های مرکب، قیدهای مرکب، ترکیبات مصوت­گردان، ترکیبات هم­قافیه و … اشاره کرد.

در این­جا سؤال این است که با توجه به این­که در اکثر مواقع از تجزیۀ جزء­به­جزء واژه‌های مرکب نمی­توان به معنای آن­ها پی برد، در مبحث ترجمۀ این نوع ترکیبات، چگونه می­توان برای آن­ها مدل یا ایده­ای را ارائه کرد که در فهم و سپس در ترجمۀ آنها برای مترجمان و زبان­آموزان، موثر واقع شود.

در ترجمۀ واژه‌های مرکب انگلیسی، مترجم فارسی­زبان با دو فرایند روبرو می­شود: فرایند درک (comprehension process) و فرایند تولید (production process). به علت این­که فرایند درک قبل از فرایند تولید (ترجمه) اتفاق می­افتد، در ابتدا به آن می­پردازیم:

۱- فرایند درک: در درک واژه‌های مرکب، انگلیسی­زبانان با سه مشکل مواجه می­شوند که آن را در قالب سه مدل ذیل ارائه کرده­اند:

۱-۱: مدل سنتی (Traditional Model): در این مدل ابتدا معنی واژه‌ها به صورت معنای کلمه­به­کلمۀ ترکیب مورد نظر، به ذهن شخص خطور می­کند و در صورتی­که عمل درک به صورت کامل انجام نگیرد، شخص رو به معنای اصطلاحی یا ضمنی ترکیب مورد نظر می­آورد. (وینریچ، ۱۹۶۹).

۲-۱: فرضیۀ واژگانی قاموسی (Lexicalization Hypothesis): براساس این فرضیه فرایند درک معنا به صورت هم­زمان از طریق دست­یابی شخص به معنای تحت اللفظی و معنای اصطلاحی (ضمنی) ترکیب مورد نظر، در راستای هم روی می­دهد. (سوئینی و کاتلر،۱۹۷۹).

۳-۱: فرضیۀ دسترسی مستقیم (Direct Access Hypothesis): بر طبق این مدل فرایند درک ابتدا از طریق دسترسی مستقیم به معنای ضمنی یا اصطلاحی ترکیب مورد نظر انجام می­گیرد، و در صورتی­که درک انجام نشود، شخص روی به معنی تحت اللفظی یا کلمه­به­کلمۀ ترکیب می­آورد. (گیبس، ۱۹۸۵).

۲- فرایند تولید: در این فرایند که بعد از درک روی می­دهد، در آن مترجم به خلق متن از زبان مبدأ به زبان مقصد می­پردازد، لذا از این حیث سه مدل ترجمه ارائه شده: ترجمۀ کلمه­به­کلمه، ترجمۀ تحت اللفظی، و ترجمۀ آزاد. (کتفورد، ۱۹۶۵).

۱-۲: ترجمۀ کلمه­به­کلمه (Word-for-Word Translation): دراین نوع ترجمه، مترجم هر کلمه از زبان مبدأ را با کلمه­ای از زبان مقصد جای­گزین می­کند و هیچ تغییری را در ساختار دستوری آن ایجاد نمی­کند.

مانند: Haste makes waste ترجمه می­شود به: عجله می­سازد تلف

۲-۲: ترجمۀ تحت اللفظی (Literal Translation): در ترجمۀ تحت اللفظی، ممکن است که مترجم ترجمۀ خود را با ترجمۀ کلمه­به­کلمه آغاز کرده و در ادامه با افزودن واژه‌های اضافی در متن ترجمه، و هم­چنین تغییر در ساختار دستوری، مطابق با ساختار دستوری زبان مقصد، ترجمۀ خود را پیش برد. به عبارت دیگر این نوع ترجمه، ترجمه­ای ما بین ترجمۀ آزاد و ترجمۀ کلمه­به­کلمه می­باشد. مانند: When in Rome, do as the Romans do ترجمه می­شود به: وقتی در روم هستی مانند رومیان رفتار کن.  

۳-۲: ترجمۀ آزاد (Free Translation): مترجم واژه‌های زبان مبدأ را با عبارتی یا یک گروه از واژه­ها در زبان مقصد و یا بالعکس (عبارتی و یا گروهی از واژه‌های زبان مبدأ را با کلمه­ای در زبان مقصد) جای­گزین می­کند. به عبارت دیگر، مترجم مفهوم متن مورد ترجمه در زبان مبدأ را با مفهوم مشابه آن در زبان مقصد جای­گزین کرده و در این میان معنای اصطلاحی و ضمنی واژه­ها و جملات هر دو زبان را مد نظر قرار می­دهد. دراین نوع ترجمه تاکید اصلی مترجم بر انتقال مفاهیم از زبان مبدأ به زبان مقصد می­باشد و از افزایش و یا کاهش در ترجمۀ خلق شده، ابائی ندارد. مانند: When in Rome, do as the Romans do ترجمه می­شود به: خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو.

با توجه به مطالب فوق و تفاوتهای موجود بین مدل­های درک و همچنین سه مدل ترجمۀ ذکرشده در فرایند تولید، این­گونه می­توان پیش­بینی کرد که فرایند دومِ درک، یعنی” فرضیۀ واژگانی قاموسی” منطبق با فرایند دومِ تولید ” ترجمه تحت اللفظی،” و فرایند سومِ درک “فرضیۀ دسترسی مستقیم” منطبق با فرایند سومِ تولید ” ترجمۀ آزاد،” می­باشد، و این فرایندها با یکدیگر محقق می­شوند، بدین معنا که در صورتی­که فرایند درک مترجم از نوع دوم باشد، مترجم روی به ترجمۀ تحت اللفظی می­آورد، و در صورتی­که درک از نوع سوم باشد، مترجم ترجمه­ای آزاد را اتخاذ می­کند.

اهداف و اهمیت تحقیق

بحث مشکلات مترجمان فارسی­زبان در برخورد با واژه‌های مرکب انگلیسی، علل بروز این مشکلات، چگونگی درک این نوع ترکیبات از سوی مترجمان، و نیز تأثیر این درک در ترجمۀ خلق­شده، به مبحثی انکارناپذیر در حیطۀ ترجمه تبدیل شده است. اهمیت ارائۀ ترجمه­ای صحیح از سوی مترجمان عزیز کشورمان، نویسندۀ این گفتار را بر آن داشت تا به بررسی دقیق و عمیق مشکلات مترجمان فارسی­زبان در درک این نوع از نوواژگان (با لحاظ قراردادن این مطلب که انگلیسی­زبانان، به عنوان کسانی که زبان انگلیسی زبان مادری آن­هاست، در مواجه با این­گونه نوواژگان نیز دچار مشکل هستند)، و پس از آن، به بررسی روابط بین درک و خلق  ترجمه­ای صحیح از این نوع ترکیبات بپردازد.

سوالات تحقیق

این تحقیق، پاسخ­هایی را به سوالات ذیل ارائه خواهد کرد.

۱- آیا در درک و سپس در ترجمۀ واژه‌های مرکب انگلیسی، مترجمان فارسی­زبان با همان مشکلاتی روبرو می­شوند که انگلیسی­زبانان با آن روبرویند؟

۲- استراتژی­هایی که مترجمان فارسی­زبان در ترجمۀ این نوع از نوواژگان (واژه‌های مرکب) اتخاذ می­کنند، کدامند؟

فرضیه تحقیق

با توجه به مطالب ذکر شده درمورد واژه‌های مرکب و همچنین سه متغیرمؤثر در درک واژه­ها (ابهامات نحوی، ابهامات معنایی و ابهامات ارجاعات فرهنگی)، فرضییه­های ذیل برای این تحقیق در نظر گرفته شد:

- فرایند درک واژه‌های مرکب در زبان اول (انگلیسی­زبانان) مشابه زبان دوم (فارسی­زبانان) می­باشد.

- فرایند درک در زبان اول و در زبان دوم تحت تاثیر معنای ضمنی (اصطلاحی) ترکیب مورد نظر می­باشد.

- در زبان اول و در زبان دوم، معنای ضمنی ترکیب، و در نتیجه، ترجمۀ آزاد آن­ها مورد کاربرد قرار می­گیرد.

 

روش تحقیق

اهداف اولیۀ این تحقیق، در ابتدا بررسی فرایند صحیح درک و انطباق آن با یکی از مدل­های ترجمه در واژه‌های مرکب انگلیسی در مترجمان فارسی­زبان بود. علاوه بر این، با مشاهدۀ استراتژی­های مختلف به­کار رفته از سوی مترجمان حاضر در این تحقیق، و رابطۀ آن با فرایند درک در این قبیل واژه­ها، شیوۀ صحیحی از ترجمه در دستیابی به مفهوم ضمنی ترکیبات ارائه شد. در نهایت، تحقیق حاضر به ابهامات موجود در این زمینه پاسخ داده و راه را برای تحقیقات آتی هموار می­سازد.

شرکت کنندگان

۳۰ دانشجوی دختر و پسر ترم­های ۷ و ۸ دانشگاه آزاد بندرعباس در رشتۀ مترجمی زبان انگلیسی برای انجام این تحقیق انتخاب شدند. علت انتخاب آن­ها این بود که تمامی واحدهائی را که به آن­ها امکان برخورد با واژه‌های مرکب را می­داد، گذرانده و یا درحال گذراندن آن بودند (ترجمۀ ساده، پیشرفته، مطبوعاتی، سیاسی و اقتصادی). این شرکت­کنندگان هم­چنین، واحد واژه­شناسی را گذرانده و با فرایند شکل­گیری و ساخت این قبیل ترکیبات آشنا بودند. واحدهای فوق­الذکر به شرکت­کنندگان بیشترین شانس را برای برخورد با نوواژگان و علی­الخصوص واژه‌های مرکب را، که تحقیق ما براین موضوع متمرکز بوده، می­داد.

ابزار تحقیق

در استخراج واژه‌های مرکب در این تحقیق، منابع ذیل مورد استفاده قرار گرفتند.

فرهنگ یک­زبانۀ آکسفورد، فرهنگ دوزبانۀ هزاره، فرهنگ سیاسی و مطبوعاتی، روزنامه­های چاپ انگلیسی کیهان و ایران نیوز. در نهایت ۶۰ کلمۀ مرکب از ۴ نسخۀ روزنامه­های فوق­الذکر انتخاب و با فرهنگ­ها انطباق داده شدند. معیار انتخاب این واژه‌های مرکب، تعداد تکرار”"frequency (استفادۀ بیش از ۵ مرتبه از این ترکیبات)، قابلیت فهم “readability” (استفاده از این­گونه واژه­ها در قالب جمله و متن)، منشاء شکل­گیری ترکیب”interesting origin” (واژه، دیکتاتور”"Big Brother برای اولین بار توسط جرج ارول در کتاب ۱۹۸۴ مورد استفاده قرار گرفت)، بود. در این تحقیق از دو نوع تست استفاده شد. تست چندگزینه­ای(تست آ) درمورد ۱۵ کلمۀ مرکب در قالب جمله برای سنجش میزان درک مترجمان مورد آزمایش، و تست ترجمۀ (تست ب) در قالب ارائۀ ۴۵ کلمۀ مرکب در قالب متن و جمله برای ارزیابی نوع ترجمه و معادل اتخاذ شده برای این گونه ترکیبات. تست­ها پس از آماده­شدن، و قبل از ارائه به شرکت­کنندگان، توسط تعدادی از اساتید زبان مورد بازبینی قرار گرفتند و انطباق سطح واژه­های ارائه­شده با مفاهیم ارائه­شده در کلاس­های مختلف ترجمۀ فوق­الذکر، مورد تائید قرار گرفتند. (پایایی متن).

 جدول۱ : نمونه واژه‌های مرکب اسخراج­شده از روزنامه­ها

ردیف	واژه‌های مرکب	ردیف	واژه‌های مرکب
۱	lawmakers	31	inalienable right
2	spokesman	۳۲	teargas canisters
3	bilateral cooperation	33	blackmail
4	military force	34	White House
5	peaceful demonstration	35	hardline regime
6	international issues	36	disastrous consequences
7	current situation	37	apartheid wall
8	nuclear weapons	38	God willing
9	gunmen	39	decisive role
10	firefights	40	Road map
11	West Bank	41	man handled
12	eyewitnesses	42	territorial integrity
13	political progress	43	money lender
14	battleground	44	Big Brother
15	under domain	45	clock ticking
16	joint press conference	46	war clouds
17	regional developments	47	budget message
18	suicide attack	48	after life
19	interest rate	49	capital punishment
20	economic growth	50	brain-drain
۲۱	corrupt powers	51	deaf-mute
22	civilian purpose	52	ready-made
23	common views	53	man-eater
24	majority leader	54	man-made
25	senior adviser	55	danclapping
26	second sermon	56	roly-poly
27	border clash	57	Alocholiday
28	moral values	58	landslide
29	stronger measure	59	honeymoon
30	Non-Aligned Movement	60	aftermath

روند تحقیق

بعد از انتخاب و استخراج ترکیبات مورد نظر از منابع، تحقیق در دو مرحلۀ اصلی انجام شد.

مرحلۀ اول (تست آ). مرحلۀ درک: محقق بهترین و مناسب­ترین شیوۀ ارزیابی میزان درک مترجمان مورد آزمایش در برخورد با واژه‌های مرکب، را در قالب تست­های چندگزینه­ای دانست ( ارائۀ ۱۵ کلمه از ۶۰ کلمه مورد بررسی). بدین ترتیب که هر کدام از واژه‌های مرکب انگلیسی را در قالب جمله­ای ارائه داده و مترجمان می­بایست مترادف و یا تعریف صحیح ارائه­شده از آن گزینه را، از میان گزینه­های نادرست انتخاب می­کردند. واژه‌های مرکب ارائه­شده هر کدام به نوبۀ خود ابهامات معنایی، نحوی  و ارجاعات فرهنگی را به همراه داشتند، و بدین صورت مترجمان مورد آزمایش در انتخاب گزینۀ صحیح با مشکل مواجه می­شدند. برای نمونه، ترکیب “آدم خوار“(man-eater) درجملۀ “آدم خوار آخرین قربانی­اش را گرفت” Man-eater sacrificed his last victim، دارای ابهامات نحوی دردو گزینه ازسه گزینه بود.  

 a) a man who is eaten by another

b) a man who kills without purpose 

c) a man who eats human being

یا در جملۀ”صدام حسین برای عراقی­ها یک دیکتاتور بود”Saddam Houssein was a Big Brother for Iraqi’s people، کلمۀ مرکب Big Brother در دو گزینه از سه گزینه، دارای این ابهامات معنایی بود.

a) a person in authority who controls people’s behavior and thoughts

b) an intelligent leader                         c) an older brother

مشکل تست­های چندگزینه­ای این است که فقط به ارزیابی و سنجش واژه‌های مرکب در فرایند”درک” در قالب جمله و خارج از متن می­پرداخت، و این امر تضمین­کنندۀ آن نیست که آیا مترجمان قادر هستند که در فرایند تولید نیز ترجمۀ قابل قبول و یا معادل مناسبی را برای این نوع از نوواژگان ارائه دهند.  بنابراین، تحقیق حاضر نیازمند ارزیابی و ارائۀ مرحلۀ دیگری به نام مرحلۀ تولید یا ترجمه بود.

مرحلۀ دوم (تست ب)، مرحلۀ تولید یا ترجمه: مرحلۀ ترجمه در واقع مکمل و تکمیل­کننده مرحلۀ درک می­باشد. بدین منظور محقق در این مرحله، هم به ارزیابی میزان درک، و هم به ارزیابی خلق ترجمه­ای صحیح از سوی مترجمان مورد آزمایش می­پردازد. برای نیل بدین هدف، محقق ۴۵ کلمه را از ۶۰ کلمۀ مرکب مورد ارزیابی در قالب دو فرم (ارائۀ این­گونه از ترکیبات درقالب جمله­های مختلف و متن­های مختلف) ارائه داد تا در وهلۀ اول ابهامات (نحوی، معنایی و ارجاعات فرهنگی) مترجمان در برخورد با این واژه­ها را مورد ارزیابی قرارداده، و در وهلۀ بعد، نحوۀ ترجمۀ این نوع از نوواژگان و استراتژی­های اتخاذ شده (ترجمۀ تحت اللفظی، معادل تقریبی، توضیح و ترجمۀ آزاد) از سوی مترجمان را، مورد ارزیابی قرار دهد. مترجمان می­بایست فقط برای واژه‌های مرکب مشخص­شده در جمله یا متن، معادل صحیح و یا ترجمۀ مناسب فارسی آن را، با توجه به معنی نوواژۀ مرکب در جمله یا متن مورد نظر، ارائه می­دادند.

 نتایج

نحوۀ محاسبۀ نتایج به دست آمده در تست­های درک بدین صورت است که جواب­های صحیح داده­شده از سوی مترجمان مورد آزمایش به هر کدام از آیتم­ها (هر کلمۀ مرکب) محاسبه و در نتیجه درصد جواب­های صحیح مربوط به هر آیتم در قالب شاخص آسانی سؤال(Facility Index) ارائه می­شود. آیتم­هایی که در جدول درصد کمتری را کسب کرده­اند در آن آیتم مترجمان با مشکل درک بیشتری مواجه بوده­اند و آیتم­های با درصد بالاتر نشان از مشکل کمتر در درک دارد. در این بخش همچنین به تجزیه و تحلیل آماری هرکدام از متغیرها (ابهامات نحوی، معنایی و ارجاعات فرهنگی) در مورد هر کدام از آیتم­ها پرداخته می­شود. برای تست­های مربوط به بخش ترجمه علاوه بر نحوۀ محاسبۀ فوق  به محاسبات مربوط به پاسخ­های مترجمان در استراتژی­های( ترجمۀ تحت­اللفظی، معادل تقریبی، توضیح و ترجمۀ آزاد)  به کار برده شده برای معادل­یابی و ترجمۀ هرکدام از آیتم­ها پرداخته می­شود.

به عنوان نمونه در بخش ترجمه، ۱۱مترجم از ۳۰ مترجم، واژۀ “West Bank” را که معادل آن در فارسی “کرانۀ غربی” می­باشد، به صورت تحت­الفظی (Literal Translation) ترجمه و معادل “بانک غربی” را گذاشته­اند و یا برای ترجمۀ واژۀ “”eyewitnesses 6 نفر از ۳۰ نفر افراد مورد آزمایش  به جای معادل ” شاهدان عینی” از استراتژی معادل تقریبی (Approximate Equivalent) استفاده کرده و آن­را “شاهد حضوری” ترجمه کرده­اند. یا در مورد واژه­های “money lender” و”interest rate” که معادل آن­ها به ترتیب “پول شویی” و”نرخ بهره” می­باشد، از استراتژی توضیح (Explanation) استفاده کرده و به ترتیب معادل­های” پولی که بصورت غیر قانونی و در راه نادرست از آن استفاده شود” و “سودی که برای پول در یک فعالیت اقتصادی داده می­شود”  را برگزیده­اند. در مورد استراتژی آخر، یعنی ترجمۀ آزاد (Free Translation) که با توجه به بافت متنی و یا مفهوم جمله بهترین مفهوم، و در واقع، معنای ضمنی کلمۀ مرکب مورد نظر را منتقل می کرده، به عنوان نمونه می­توان به ترکیبات “White House” و “international issues” را که تمامی مترجمان مورد آزمایش به درستی “کاخ سفید”و”مسائل بین­المللی” ترجمه کرده، و یا واژه‌های مرکب”blackmail” و “apartheid wall”را به ترتیب، ۳ نفر و۷ نفر از ۳۰ نفر به­درستی “حق السکوت” و “دیوار حائل” ترجمه کرده­اند.

 جدول ۲: نتایج، واژه‌های مرکب قسمت درک(تست آ)

رتبه	آیتم ها(از ۱۵سواال)	پاسخهای صحیح(ماکزیمم=۳۰)	شاخص آسانی سوال از۱۰۰%
۱٫۵	man-made	30	100%
1.5	man-eater	30	100%
3	war clouds	28	93.3%
4	ready-made	24	80%
5	after life	22	73.3%
6	honeymoon	18	60%
7	aftermath	۱۷	۵۶٫۶%
۸	brain-drain	15	۵۰%
۹	budget message	13	43.4%
10	capital punishment	12	40%
11	landslide	9	30%
12	Road map	7	23.3%
13	danclapping	6	20%
14	Big Brother	4	13.3%
15	Alocholiday	2	6.6%

جدول ۳: نتایج، واژه‌های مرکب قسمت ترجمه(تست ب)                                                       

رتبه	آیتم ها(از ۴۵سواال)	پاسخهای صحیح(ماکزیمم=۳۰)	شاخص آسانی سوال از۱۰۰%
۴٫۵	bilateral cooperation	30	100%
4.5	White House	۳۰	۱۰۰%
۴٫۵	military force	30	100%
4.5	international issues	30	100%
4.5	nuclear weapons	30	100%
4.5	political progress	30	100%
4.5	current situation	30	100%
4.5	common views	30	100%
9	moral values	27	90%
10	battleground	26	86.6%
11	spokesman	25	83.3%
12	gunmen	24	80%
13.5	eyewitnesses	21	70%
13.5	lawmakers	21	70%
15.5	firefights	20	66.6%
15.5	joint press conference	20	66.6%
17.5	regional developments	19	63.3%
17.5	deaf-mute	19	63.3%
19.5	suicide attack	18	60%
19.5	peaceful demonstration	18	60%
21.5	corrupt powers	16	53.3%
21.5	roly-poly	16	53.3%
23.5	economic growth	15	50%
23.5	West Bank	15	50%
26	man handled	14	46.6%
26	decisive role	14	46.6%
26	God willing	14	46.6%
28	under domain	13	43.3%
29.5	stronger measure	12	40%
29.5	majority leader	12	40%
31.5	inalienable right	11	36.6%
31.5	teargas canisters	11	36.6%
33	senior adviser	10	33.3%
35	civilian purpose	9	30%
35	hardline regime	9	30%
35	second sermon	9	30%
37	disastrous consequences	8	26.6%
38	apartheid wall	7	23.3%
39.5	interest rate	6	20%
39.5	border clash	6	20%
41	territorial integrity	5	16.6%
43	Non-Aligned Movement	3	10%
43	blackmail	3	10%
43	clock ticking	3	10%
45	money lender	2	6.6%

جدول ۴: نتایج، استراتژی­های به کار رفته از سوی مترجمان در ترجمۀ واژه‌های مرکب

رتبه	آیتم­ها(از ۴۵ سؤاال)	ترجمۀ آزاد (ماکزیمم=۳۰)	معادل تقریبی (ماکزیم=۳۰)	تحت اللفظی (ماکزیمم=۳۰	توضیح(ماکزیمم=۳۰)
۱	bilateral cooperation	30
۲	White House	۳۰
۳	military force	30
۴	international issues	30
۵	nuclear weapons	30
۶	political progress	30
۷	current situation	30
۸	common views	30
۹	moral values	27	3
۱۰	battleground	26	2	2
۱۱	spokesman	25		۲	۳
۱۲	gunmen	24	4	2
۱۳	eyewitnesses	21	6	3
۱۴	lawmakers	21	6		۳
۱۵	firefights	20	4	3	3
16	Joint press conference	20	6	2	2
17	regional developments	19	4	5	2
18	deaf-mute	19	6		۵
۱۹	suicide attack	18	5	5	2
20	peaceful demonstration	18	5	7
۲۱	corrupt powers	16	8	6
۲۲	roly-poly	16	6	6	2
23	economic growth	15	6	7	2
24	West Bank	15	4	11
۲۵	man handled	14	5	5	6
26	decisive role	14	9	7
۲۷	God willing	14	8	4	4
28	under domain	13	10	5	2
29	stronger measure	12	8	10
۳۰	majority leader	12	13	2	3
31	inalienable right	11	10	5	4
32	teargas canisters	11	14		۵
۳۳	senior adviser	10	13	5	2
34	civilian purpose	9	10	11
۳۵	hardline regime	9	12	6	3
36	second sermon	9	10	11
۳۷	disastrous consequences	8	14	3	5
38	apartheid wall	7	15		۸
۳۹	interest rate	6	12	6	6
40	border clash	6	12	6	6
41	territorial integrity	5	15	10
۴۲	Non-Aligned Movement	3	10	3	14
43	blackmail	3	3	18	6
44	clock ticking	3	7	20
۴۵	money lender	2	2	6	20

جدول ۵: خلاصۀ آماری از واژه‌های مرکب قسمت درک در رابطه با متغیرها

ردیف	متغیرها	میانگین	شاخص آسانی سوال از۱۰۰%	انحراف از معیار
۱	ابهامات معنایی	۱۳٫۲۷	۴۴٫۲۲%	۷٫۸۶
۲	ابهامات نحوی	۱۸٫۶۲	۶۲٫۰۷%	۹٫۵۴
۳	ابهامات ارجاعات فرهنگی	۶٫۵	۱۴٫۹۵%	۰٫۷
۴	تعداد کل آیتم ها=۱۵	۱۵٫۸	۵۲٫۶۵%	۹٫۳۹

جدول ۶: خلاصۀ آماری از واژه‌های مرکب قسمت ترجمه در رابطه با متغیرها

ردیف	متغیرها	میانگین	شاخص آسانی سوال از۱۰۰%	انحراف از معیار
۱	ابهامات معنایی	۱۶٫۸۵	۵۶٫۱۵%	۸٫۵۶
۲	ابهامات نحوی	۱۸٫۷۷	۶۲٫۵۶%	۸٫۱۸
۳	ابهامات ارجاعات فرهنگی	۱۳٫۷۵	۴۵٫۸۲%	۱۱٫۹۲
۴	تعداد کل آیتم ها=۴۵	۱۶٫۴۶	۵۴٫۸۹%	۸٫۹۰

جدول ۷: خلاصۀ آماری از واژه‌های مرکب قسمت ترجمه در رابطه با استراتژی­ها

ردیف	استراتژیها	کل پاسخها=۱۳۵۰	شاخص آسانی سوال از۱۰۰%	تعداد مترجمان استفاده کننده از استراتژی
۱	ترجمه آزاد	۷۴۱	۵۴٫۸۹	۱۶
۲	معادل تقریبی	۲۸۷	۲۱٫۲۶	۶
۳	ترجمه تحت اللفظی	۲۰۴	۱۵٫۱۱	۵
۴	توضیح	۱۱۸	۸٫۷۴	۳

 بحث و بررسی

در تست درک (تست آ) نتایج نشان داد  که مترجمان مورد آزمایش بیشترین مشکل را در برخورد با دو واژۀ “Road map،  Alocholiday” که دارای ابهام فرهنگی بودند، داشتند؛ فقط ۹۵/۱۴% از مترجمان پاسخی صحیح را به این دو کلمه  ارائه کرده بودند. دومین متغیر، ابهام معنایی بود که در این قسمت ۱۱ آیتم از ۱۵ آیتم دارای ابهامات معنایی بودند، که ۲۲/۴۴% از افراد پاسخی صحیح را به این بخش ارائه کردند. برای نمونه ۴ پاسخ صحیح از ۳۰ پاسخ با میانگین ۳/۱۳%  به کلمۀ مرکب “Big Brother” که دارای ابهام معنایی بود، ارائه شده بود. آخرین متغیر ابهام نحوی بود که مترجمان مورد آزمایش با مشکل کمتری در رابطه با سوالات دارای این نوع ابهامات روبرو بودند، چرا که درصد پاسخ­های صحیح ( ۷/۶۲% برای ۸ از ۱۵ آیتم) مؤید این ادعاست. برای نمونه تمامی شرکت­کنندگان در این تست به آیتم­های “man-eater، man-made” به­طور ۱۰۰% پاسخ صحیح، و به آیتم “danclapping”، که این واژۀ مرکب نیز همانند دو واژۀ قبلی دارای ابهام معنایی بود، فقط ۲۰% پاسخ صحیح ارائه کردند.

در تست ترجمه (تست ب) محقق تجزیه و تحلیل خود را در دو بخش متمرکز کرده و در ابتدا ۴۵ آیتم بخش ترجمه را از لحاظ ابهامات معنایی در فرایند درک مترجمان (قبل از فرایند ترجمه و تولید) مورد بررسی قرار داده و در بخش دوم استراتژی­های به کار رفته از سوی مترجمان را در ترجمۀ این ۴۵ کلمۀ مرکب مورد تجزیه و تحلیل قرار داده، که به ترتیب درصد پاسخ­های صحیح برای ابهامات ارجاعات فرهنگی ( ۸۲/۴۵%)، معنایی(۱۵/۵۶%) و نحوی(۵۶/۶۲%) و در مورد استراتژی­های به کار رفته، یعنی استراتژی توضیح (۸٫۷۴%)، ترجمۀ تحت­اللفظی (۱۱/۱۵%)، معادل تقریبی (۲۶/۲۱%) و ترجمۀ آزاد (۸۹/۵۴%) را ارائه کرده بودند. محقق همچنین در این بخش به مقایسۀ درصد پاسخ­های ارائه شده در تست­های آ و ب پرداخت؛ چرا که در تست­های آ واژه‌های مرکب فقط در قالب جمله ارائه شده ولی در تست ب، هم در قالب جمله، و هم در قالب متن، ارائه شده بودند. درنتیجه درصد پاسخ­های صحیح در تست آ ۶۵/۵۲%  و در تست ب ۸۹/۵۴% بود، که این امر محقق را بر آن داشت تا در تست مربوط به ترجمه (تست ب) واژه‌هایی را که در قالب جمله ارائه شده بودند، از واژه­ها درقالب متن جدا کرده و به بررسی پاسخ­ها بپردازد، که در نتیجه نتایج نشان داد که ۲/۵۸% درقسمت واژه‌های مرکب در متن جواب صحیح داده شده و ۲/۴۸%  به واژه‌های مرکب در قالب جمله پاسخ داده شده، که این امر ثابت می­کند که مترجمان از واژه‌هایی که درقالب متن به کار رفته بودند، درک بهتری داشتند، و با توجه به جریان متن ترجمۀ مناسب و صحیحی را برای این نوع ترکیبات بر می­گزیدند. درنتیجه بافت متنی (context) می­تواند  نقش تعیین کننده­ای را در خلق ترجمۀ صحیح و معادل­یابی درست ایفا کند.

نتیجه­گیری

همان­گونه که در بخش­های مختلف این مقاله عنوان شد، واژه‌های مرکب بخش عظیم و زایایی از واژه‌های انگلیسی را در بر می‌گردند. فرایند فهم و درک و متعاقب آن بحث ترجمه و معادل‌یابی این نوع از ترکیبات، به موضوعی بسیار بحث­برانگیز در امر ترجمه تبدیل شده؛ این­که مترجمان عزیز در مواجه با این نوع از نوواژگان با چه مشکلاتی روبرو شده و متغیرهایی که در درک و ترجمۀ آنها تاثیر می­گذاشتند و استراتژی­هایی که مترجمان  اتخاذ می­کردند مواردی بود که به صورت جزء به جزء به آن پرداخته شد. نتایج داده­های گردآوری شده از ۳۰ دانشجوی کارشناسی مترجمی زبان انگلیسی نشان می­دهد که این مترجمان در برخورد با واژه‌های مرکب از ابهامات معنایی، نحوی و ارجاعات فرهنگی موجود در این ترکیبات تاثیر پذیرفته و درنتیجه در فهم و ترجمۀ این نوع از نو واژگان با مشکل مواجه بودند. همچنین بررسی­ها نشان داد که مترجمان مورد بحث برای ترجمۀ این واژه­ها از چهار استراتژی (ترجمۀ تحت‌الفظی، معادل‌تقریبی، توضیح و ترجمۀ آزاد) استفاده می­کردند. نتا یج نشان از آن داشت که بهترین و مؤثرترین استراتژی در یافتن معادلی مناسب و خلق ترجمه­ای صحیح در برخورد با واژه‌های مرکب، استفاده از استراتژی ترجمۀ آزاد است، که این امر به نوبۀ خود منطبق با مدل فرضیۀ دسترسی مستقیم در فرایند درک می­باشد، که این فرضیه مدعی آن است که درک و فهم واژه‌های مرکب فقط با توجه به معنای اصطلاحی و ضمنی واژه‌های مرکب حاصل می­شود. بررسی­ها همچنین نشان داد که مترجمان، فهم و در نتیجه ترجمۀ بهتری را از واژه‌های مرکبی که در قالب متن­اند، ارائه می­دهند، تا آن­هایی که در قالب جمله‌اند؛ بنابراین متن را نیز می توان به عنوان متغیر دیگری دانست که نقش تاثیرگذاری را در ترجمۀ صحیح ایفا می­کند.

———————————-

منابع

Catford, J. C. (1965). A Linguistic Theory of Translation. London: Oxford University Press.

Gibbs, R. W. (1985). On the processing and understanding and memory of idioms. Journal of Psycholinguistic Research, 14, 465-472.

Haghshenas, A. M., Samei, H., & Entekhabi, N. (2003). Farhang Moaser Millenium. Tehran: Farhang Moaser Publishers.

Iran entitled to nuclear energy. (2007, May 15). Kayhan International Newspaper.Vol XXV, 7523.

Iraq officials to push for U.S. support. (2007, May 12). Iran News Newspaper. Vol XIII, 3496.

Mohajeri, A. A. (1997). Dictionary of Journalism. Tehran: Mozhdah Publication.

Mottaki accuses U.S. of supporting terrorism. (2007, April 25). Iran News Newspaper. Vol XIII, 3482.

Nowruzi, M. (2001). A Dictionary of Political Terms. Tehran: Ney Publication House.

Palestinian killed in West Bank raid. (2007, April 22). Kayhan International Newspaper.Vol XXV, 7503.

Swinney, D. A. & Cutler, A. (1979). The access and processing of idiomatic expressions. Journal of Verbal Learning and Verbal Behaviour, 18, 523-534.

Weinrich, U. (1969). Problems in the analysis of idioms. Substance and Structure of Language. Los Angeles: University of California Press.

 ———————————

ضمیمه        

تست آ: نمونه­ای از تست واژه‌های مرکب دربخش درک:

I. Select the best choice for the bold compound words

1- Many intellectuals left Iran in recent years. The government must take an action to prevent from brain-drain.

a) not able to think or talk in intelligent way

b) suffering from serious damage to brain

c) the movement of highly skilled and qualified people to another country

2- Saddam Hossein was a Big Brother for Iraqi’s people.

a) a person in authority who controls people’s behavior and thoughts

b) an intelligent leader

c) an older brother

3- Road map could not finish to Palestine and Israel conflict.

a) a map that indicates important roads

b) a road locates on a map          

c) a proper name with literal meaning refers to particular issue

4- Man-eater sacrificed his last victim.

a) a man who kills without purpose

b) a man who is eaten by another

c) a man who eats human being

5- This is the beginning of the end of the decade-long honeymoon between India and china.

a) the time period at the start of new activity without criticism

b) the time period of travel in other country

c) the time period those two countries send immigrants to each other.

تست ب: نمونه­ای از تست واژه‌های مرکب در بخش تولید(ترجمه):

II. Provide Persian equivalent for the bold compound words

1- The U.S. Federal Reserve held interest rate steady at 5.25 percent on

Wednesday and stuck to a forecast steady of growth despite signs of 

economic weakness.

2- Ahmadinejad said the economic growth was 4.6 percent in 2004.

3- Emami Kashani said here in his second sermon that the occupier Americans do not care a bit about fate of Iraqi nation.

4- Dadullah, aged about 40, is the most senior Taliban commander to be killed since the hardline regime was toppled nearly six years ago.

5- Eight people killed in a suicide attack in the western of Baghdad.

III. According to the following texts, present the best translation for the bold compound words.

Text 2

Palestinian Killed in West Bank Raid

Israeli troops raided a northern West Bank village in search of militants on Saturday, waging several firefights with gunmen and killing one Palestinian, the army said.

Meanwhile, a number of Palestinian and foreign sympathizers were wounded on Friday afternoon when IOF troops used force to quill a peaceful demonstration against the apartheid wall near the village Bilin to the west of the southern West Bank city of Ramallah.

Eyewitnesses said that IFO soldiers fired teargas canisters, rubber coated bullets and stun grenades toward the demonstrators causing a number of casualties.

Some demonstrators were man handled, beaten and dragged on the ground.

                                                                                  (Kayhan, April 22, 2007)