سید حسین حیدریان*

دانشجوی دکترای مطالعات ترجمه ­ـ­ دانشگاه کاردیف

 

هدف از این نوشتار معرفی اجمالی برخی از منابع درسی رشتۀ ترجمه از منظر آموزشی است. برخی از این کتاب­ها هم­اکنون به­عنوان منبع کارشناسی ارشد رشتۀ مترجمی در ایران معرفی شده­اند و بعضاً توسط مدرسان ترجمه، از جمله نگارنده (با تجربۀ­ ناچیز)، در کلاس­های نظری دانشگاهی در ایران به آن­ها پرداخته شده است. در میان آن­ها کتاب­هایی که به جنبه­های آموزشی آن­ها کمتر پرداخته شده نیز، معرفی خواهد شد. فهرست تهیه­شده شامل کتاب­هایی است به زبان انگلیسی که علاوه بر مناسب­بودن برای کلاس­های دانشگاهیِ آموزش ترجمه، از نظر طرح مسائل متنوع ترجمه، در دو جنبۀ نظری و عملی نیز، فراگیرتر هستند.

در بخش بعدی این نوشتار برآنم تا با رویکردی مقایسه­ای به معرفی کتاب­های درسی پیشنهادی در دورۀ کارشناسی ارشد مطالعات ترجمه در انگلستان بپردازم. این بررسی­ها را صرفاً برای استفاده و به منظور راهنمایی دانشجویان (خصوصاً دانشجویان کارشناسی ارشد مترجمی زبان انگلیسی در ایران) و علاقه­مندان و مدرسان رشتۀ ترجمه مطرح می­کنم و امیدوارم خوانندگان عزیز، ساختار نگارش نگارنده را به عنوان یک یادداشت آموزشی در مجله، و نه یک تحلیل یا نقد علمی، تلقی فرمایند. یقیناً استادان عزیزم با احاطۀ کاملی که به برخی از جنبه­های این بررسی دارند چون گذشته مرا ارشاد خواهند کرد. و چه باعث سربلندی من خواهد بود اگر ایشان یا هر عزیز دیگری، موارد نیاز به تذکر و تصحیح این نوشتار را به نگارنده یادآور شود. 

معرفی چند کتاب آموزشی خوب

در این بخش به معرفی چند کتاب خوب به زبان انگلیسی پرداخته خواهد شد. کتابشناسیِ عمومیِ فارسیِ کتاب­هایِ ترجمه در ایران، مختصراً در شمارۀ پنجم همین نشریه، با تصحیح و مقدمۀ اینجانب و بدون هیچ­گونه دسته­بندی­ای، به چاپ رسیده بود. شاید در اینجا تأکید بر این نکته، که در ابتدای آن کتابشناسی نیز بیان شده بود، خالی از لطف نباشد که هنوز جای خالی کتاب­های خوبِ فارسی با منظری بومی دربارۀ ترجمه احساس می­شود. و اما در میان کتاب­های خوبِ رشتۀ ترجمه به زبان انگلیسی، ابتدا معرفی کتاب­های زیر را به­ترتیب برای دانشجویان، بایسته می­دانم:

• A Textbook of Translation / Peter Newmark / 1988
• Can Theory Help Translators? A dialogue Between the Ivory Tower and the Wordface / Andrew Chesterman and Emma Wagner / 2002
• Introducing Translation Studies; Theories and Applications / Jeremy Munday / 2001
• Translation; an Advanced Resource Book / Basil Hatim and Jeremy  Munday / 2004
• Multiple Voices in the Translation Classroom: Activities, Tasks and Projects / María González Davies / 2004
• Contemporary Translation Theories / Edwin Gentzler / 1993

…

درسنامه­ای برای ترجمه

Newmark, Peter (1988), A Textbook of Translation, London: Prentice Hall.

کتابی که هم­اکنون کمی قدیمی به نظر می­رسد، مجموعۀ کوچکی است از بخش­های جامع در مورد مباحث متداول ترجمه که  خیلی از آن­ها امروز هم، بعد از بیش از بیست سال، تازه به نظر می­آیند. کتابی که یقیناً به درد خیلی از کلاس­های درسی مرتبط (از جمله کلاس­های اصول و روش ترجمه در دوره­های کارشناسی مترجمی) می­خورد.

این کتاب، در واقع یکی از دو اثر معروف پروفسور پیتر نیومارک، نظریه­پرداز معروف انگلیسی، به حساب می­آید که با پرداختن به کاربرد علم زبانشناسی در ترجمه، مثال­ها و نمونه­های متعددی از سودمندی نظریه­ها را در کار ترجمه به مخاطب خود می­نمایاند. کتاب اول او با عنوان رهیافت­های ترجمه (Approaches to Translation)، خود، کتاب آموزشی دیگری است که برای اولین بار در سال ۱۹۸۱ تقسیم­بندی معروف نیومارک را در مورد انواع ترجمه، یعنی ترجمۀ ارتباطی (commutative) و معنایی (semantic)، مطرح کرده بود. او در کتاب درسنامه­ای برای ترجمه با ارائۀ فصل­بندی­های کوتاه و قسمت­بندی­های پرشمار به­طور خلاصه به همه چیز می­پردازد و تقریباً همانند یک کتاب مرجع، هیچ موضوعی را در خصوص کار ترجمه، مشکلات کاری، نگارشی، و عملی در فرایند ترجمه به عنوان یک حرفه از قلم نمی­اندازد.

نیومارک، در مقدمۀ این کتاب به­عنوان زبان حال یک معلم ترجمه چنین آورده است:

من نمی­توانم از شما یک مترجم خوب بسازم؛ نمی­توانم موجب خوب نوشتن شما شوم. تنها کاری که می­توانم بکنم این است که برخی راهنمائی­هایی کلی برای ترجمه کردن را پیشنهاد بدهم. من راهی را برای تجزیه و تحلیل متن به زبان اصلیِ آن به شما پیشنهاد، و نیز رویه­های مختلفی را برای کار کردن با متن، جمله­ها و واحدهای دیگر زبانی، معرفی خواهم کرد. همزمان سعی می­کنم به ارتباط بین معنا، زبان، فرهنگ و ترجمه نیز بپردازم. امیدوارم با ارائۀ مثال­های زیاد، زمینۀ تمرین کافی برای بهتر شدن عملکرد شما به عنوان یک مترجم را فراهم آورم.

برای بیان خلاصۀ­ محتویات کتاب، بهترین راه  توجه به توضیحات جامعی است که در پشت جلد آن آمده است:

بخش اول کتاب به بحث­های کامل و جامعی در خصوص موضوعات و مشکلات در حیطۀ عملِ ترجمه می­پردازد: فرایند ترجمه، تجزیه و تحلیل متن، روش­های ترجمه، متن به عنوان واحد ترجمه، راهکارهای ترجمه، رویکرد فرهنگی به ترجمه،  تجزیه و تحلیل اجزاء معنایی، و ترجمۀ استعارات. همچنین، در این کتاب، فصل­هایی نیز در مورد نقد ترجمه و ترجمۀ فنی و ادبی، به­علاوه، ویرایش و بازبینی، آزمون­ها، و استفاده از کتاب­های مرجع، گنجانده شده است.

بخش دوم کتاب به مثال­هایی روشن از تجزیه و تحلیل متن­های ترجمه شده، ترجمه به همراه توضیحات مترجم، و نیز مثال­هایی از نقد ترجمه می­پردازد…

در بیشتر کتاب­هایی که در مورد آموزش ترجمه در سال­های بعد از انتشار آثار نیومارک نوشته شده، به این دو کتاب اشاره شده است. از سویی، پژوهشگران زیادی به تقسیم­بندی­های نیومارک اشاره داشته­اند (برای نمونه نگاه کنید به کتاب مقدمه­ای بر مطالعات ترجمه – Introducing Translation Studies نوشته جِرِمی ماندِی صص ۴۴-۴۶). این اثر به عنوان یک کتاب درسی مهم به زبان­های متعددی ترجمه شده است. خودِ نیومارک در فصل پنجم کتابِ حاضر به بازبینی تقسیم­بندی مهم خود از انواع ترجمه در کتاب قبلی می­پردازد. این کتاب برندۀ جایزۀ مؤسسۀ زبانشناسی کاربردی بریتانیا (BAAL) در ۱۹۸۸ نیز شده بود.

آیا نظریه به مترجمان کمک می­کند؟

Chesterman Andrew and Emma Wagner (2002), Can Theory Help Translators? A Dialogue between the Ivory Tower and the Wordface, Manchester: St. Jerome Publishing. 

آندره چِستِرمَن به عنوان دانشمندی که نظریه­های ترجمۀ او و کتاب­ها و مقاله­های پیچیده­اش گاه دانشجویان را از خود خسته می­کند، در این کتاب با زبانی خودمانی­تر به مناظره با یک مترجم حرفه­ای می­نشیند تا با کمک او ضمن مطرح کردن مباحث گوناگون ترجمه، به سؤال اصلی که عنوان کتاب نیز هست، پاسخ دهد. این کتاب در قالب یک مکالمۀ دوسویه نوشته شده است؛ هرچند که در بخش­های بیشتری از آن چِستِرمَن باید یک­طرفه پاسخ شبهات مطرح شده را بیان کند. او در این اثر نمایندۀ محققان و نویسندگانی است که به تعبیر خانم وَگنر (مترجم مذکور) از بالای برج عاج به مترجمان به عنوان زحمت­کشانی که مانند کارگران معدن در سختی­های عملِ ترجمه تقلا می­کنند، نگاه، و برای آن­ها باید و نباید تعیین می­کند. متن مکالمات این دو، آن­طور که در مقدمۀ کتاب اشاره شده، به­وسیلۀ ارسال رایانامه­های متعدد صورت گرفته، و اواسط کار با هدف تبدیل  به یک کتاب، پیگیری و هدفمند شده است. از لابه­لای مکالمۀ این دو درمی­یابیم که وَگنر برخلاف انتظار، تسلط خوبی به مسائل روز زبانشناسی و مطالعات ترجمه دارد، فقط دیدگاه او در بعضی موارد با چِستِرمَن متفاوت، و نه هرگز در تضادی آشکار، است.

عناوین فصل­های این کتاب نشان می­دهد که آن دو در لابه­لای این مناظره از هیچ­یک از مباحث روز ترجمه غافل نشده­اند و تعمداً به بحث­های مهمی، از جمله حقوق مترجم، نقد ترجمه و حتا مسائل عملی ترجمۀ ماشینی، پرداخته­اند و کارکردهای نظریه را در کمک به مطالعات کاربردی ترجمه بررسی کرده­اند. عنوان­های هفت فصل کتاب، به­جز فصل نتیجه­گیری در آخر (بدون شماره)، با شکلی طنزآمیز نشان­دهندۀ زبان گفتگو است، و این­گونه نظر خواننده را به خود جلب می­کند:

1. آیا نظریۀ ترجمه ربطی با مشکلات مترجمان دارد؟
2. من کیستم؟ من چه می­کنم؟
3. من ترجمه می­کنم، پس نیستم.
4. این همه به چه دردی می­خورد؟
5. چه­طور به آن نقطه برسم؟
6. اصلاً ارزشی دارد؟
7. کمک!

که به ترتیب گویای پرداختن به مهم­ترین مسائل روز مطالعات ترجمه به شکل زیر است (به این ارتباط فقط در فهرست آغازین کتاب اشاره شده است):

1. هدف از نظریه ـ نیازهای مترجمان ـ ابزارهای ذهنی
2. هویت مترجم ـ استعارۀ ترجمه ـ تاریخ ترجمه
3. پیدایی (visibility) مترجم ـ نویسندگان ـ موقعیت حرفه­ای
4. دسته­بندی اهداف ترجمه، انواع ترجمه و خوانندگان
5. راهکارهای ترجمه ـ رفع گره­های ترجمه ـ فاصله گرفتن ـ ایجاد انگیزه در مخاطب
6. ارزیابی کیفیت ـ معیارهای ارزیابی ـ هنجارهای ترجمه
7. ابزار ترجمه ـ ترجمۀ ماشینی و حافظۀ ترجمه

 

وَگنر، هرچند به نظریه­های ترجمه با دید مثبتی می­نگرد، ولی با ظرافت خاصی مثال­های زیادی از ناخشنودی مترجمان از نظریه­ها یا موارد ابهامِ سودمندی نظریه را در  عمل مطرح می­کند. مثال آغاز فصل چهارم گویای یک تجربۀ واقعی از یک پروژۀ­ پرهزینۀ تجاری­ـ­تبلیغاتی است که وَگنر به آن اشاره می­کند. در این نمونه، به­خوبی نشان داده می­شود که ترجمۀ سطحی، بدون در نظر گرفتن مخاطب، چگونه یک طرح تبلیغاتی بزرگ را با شکست مواجه کرده است، و وَگنر مایل است راهی را از گذرگاه نظریه برای شناخت مخاطب پیدا کند. این مسئله، سرآغازی برای طرح نظریۀ اسکوپوس (Skopos) و بررسی و تحلیل نظری شناخت مخاطب می­شود.

در اینجا، به بررسی اجمالی فصل پنجم کتاب که موضوع کاربردی­تری دارد و  ارتباط نزدیک­تری با پرسش مطرح شده در عنوان کتاب دارد، پرداخته می­شود.

چِستِرمَن در این فصل با طرح مباحث مربوط به راهکارهای متنی ترجمه، دسته­بندی­های زبانشناختی سخت خود را دوباره به­تفصیل بیان می­کند. هر چند به نظر می­رسد منظور او در نظرگرفتن بُعد آموزشی این عناوین برای تبدیل مکالمه­اش با وَگنر به یک کتاب کاربردی است، ولی تقسیم­بندی­های پرشاخۀ او  بسیار فشرده، بدون مثال یا با مثال­های اندک، و گاهی به شکلی پیچیده و بدون نتیجه­گیری و ناتمام، پایان می­پذیرد. این دسته­بندی­ها از راهکارهای ترجمه به نقل از کتاب معروفِ سال ۱۹۹۷ او یعنی Memes of Translation مطرح شده است. راهکارهای ترجمه از نظر او به دسته­های اصلی ساختاری، معنایی و منظورشناختی تقسیم می­شوند. اگرچه راهکارهای ساختاری او، بعضاً شبیه و در ادامه تقسیم­بندی­های بی و داربلنه (۱۹۵۸) از مفهوم تبدیل (shift)، فقط با نام تازۀ راهکار، در ده دسته خلاصه می­شود و پایان می­پذیرد، ولی به نظر می­رسد او قادر نیست این دایرۀ تقسیم­بندی­ها را در مورد راهکارهای معنایی و منظورشناختی ببندد. چِستِرمَن برای رهایی از این مشکل، پس از ذکر چند دستۀ مهم، به ذکر بخشی با عنوان کلی «راهکارهای دیگر» (معنایی یا منظورشناختی) بسنده می­کند.

او همچنین در این فصل نظراتش را در یکی از مقالات پیشین خود* در خصوص وجود دو راهکار مقدم بر راهکارهای متنیِ ترجمه دوباره مطرح می­کند. راهکارهای غیرمتنی او که شامل راهکار جستجو و راهکار خلاقیت است حرف­های تازه­ای است که شاید توجه به آن­ها در عمل برای دانشجویان ترجمه مفید باشد. از نظر او راهکار جستجو شامل گشتن در منابع مختلف از جمله اینترنت، تماس با افراد آگاه از آن موضوع ترجمه، و… است. او دیگر راهکار بااهمیت در ترجمه را تحت عنوان خلاقیت، با ابزارهایی از جمله فاصله گرفتن از کار، نوشیدن قهوه و غیره مطرح می­کند، و حتا خوابیدن یا گوش کردن به موسیقی جاز یا موزارت را هم در بین کار ترجمه به عنوان مثال­هایی از این راهکار و روش­هایی برای افزایش خلاقیت در مترجم پیشنهاد می­کند. به نظر نگارنده، نام راهکارهای مترجم به جای راهکارهای ترجمه عنوان مناسب­تری برای این دو مفهوم است. جالب اینکه وگنر نیز، در ادامه، فهرست تازه و طویلی از راهکارهایی را که همکاران مترجمش تحت عنوان راهکارهای فاصله گرفتن (distancing) گردآورده­اند پیش رو می­نهد و بخشی از نظرات چِستِرمَن را تأیید می­کند و بسط می­دهد. وَگنر همچنان به اثربخشی راهکارهای اصلی متنی، که نظریه­پردازان بیشتر به آن­ها توجه دارند، به دیدۀ تردید می­نگرد.

دربارۀ نویسندگان 

 پیتر نیومارک هم­اکنون در سن بازنشستگی با گروه مطالعات ترجمۀ دانشگاه ساری[۱] (Surrey) در انگلستان همکاری می­کند. او که به دلیل نظریات کاربردی و کتاب­های موثرش شهرتی جهانی دارد، خود، مترجم خبره­ای است که سال­ها یکی از اعضای ثابت برگزاری امتحانات معتبرترین مرکز زبان و ترجمه در انگلستان یعنی انستیتوی زبانشناسان رسمی (Chartered Institute of Linguists) بوده است.

کتاب زیر مجموعۀ­ جامعی است که به قلم دوستان و همکارانش به پاس قدردانی از او دربارۀ زندگی و معرفی و نقد آثارش  نوشته شده است:

Anderman,  G &  M. Rogers (eds) (1999), Word, Text, Translation Liber Amicorum for Peter Newmark, Cleveden: Multilingual Matters

نیومارک متولد کشور چکسلواکی سابق است؛ هر چند تقریباً تمام زندگی پر فراز و نشیب خود را از سن پنج سالگی در انگلستان سپری کرده است. توضیحات کلی و به­روزشده در مورد این نویسنده و دانشمند مطالعات ترجمه از وب­گاه دانشگاه مربوطه به شرح زیر قابل دسترسی است:

http://www.surrey.ac.uk/translation/staff/newmark.htm

 آندره چِستِرمَن، استاد بریتانیایی­تبار دانشگاه هِلسینکی فنلاند، در  آستانۀ شصت سالگی قرار دارد. او به مدت چهار دهه در زمینۀ زبانشناسی و  ترجمه مطالعه کرده است و آثار تأثیرگذاری از  خود به جای گذاشته است. از میان آثار و مقالات متعدد، نام سه کتاب دیگر او در زمینۀ مطالعات ترجمه، علاوه بر آنچه در این­جا معرفی شد، به شرح زیر است (به کتاب اول در نوشتار فوق اشاره شده است):

۱۹۹۷, Memes of Translation: The spread of ideas in translation theory, Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins. 

۲۰۰۲, [with Jenny Williams] The Map. A Beginner’s Guide to Doing Research in Translation Studies. Manchester, St Jerome.

2008, [Co-edited with Gyde Hansen and Heidrun Gerzymisch-Arbogast] Efforts and Models in Interpreting and Translation Research: A tribute to Daniel Gile, Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins.

داستان علاقه­مندی او به زبان و مطالعات ترجمه در وب­گاه دانشگاه هِلسینکی خواندنی است (برای دستیابی به شرح حال این نویسنده می توانید عبارت زیر را در وب­گاه دانشگاه مذکور جستجو کنید):

How I got into Translation Studies

http://www.helsinki.fi/university

اِما وَگنر،که دارای مدرک دانشگاهی در زمینۀ ترجمۀ کتبی و شفاهی از دانشگاه باث (Bath) انگلستان است، به مدت بیش از سی سال (تا به امروز) به عنوان مترجم، ویراستار و سرپرست واحد ترجمۀ انگلیسی کمیسیون اروپا بوده است و هم اکنون مسئولیت واحد نظارت بر تمام زبانهای اروپایی این کمیسیون را برعهده دارد. برای اطلاع در خصوص این مترجم و نویسنده می­توانید به وب­گاه زیر مراجعه کنید.

http://accurapid.com/journal/38prof.htm

 

---

* heydarianS@Cardiff.ac.uk

* Chesterman, A. (2000) ‘Teaching strategies for emancipatory translation’, in C. Schäffner and B. Adab (eds) Developing Translation Competence, Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins, pp. 77–۹۰٫

 (عجیب این­که، چِستِرمَن در این کتاب هیچ اشاره­ای به مقالۀ­ مذکور نمی­کند).

.[۱] تلفظ نام این دانشگاه که نام شهری به همین نام در انگلستان هم هست، شبیه یکی از شهرهای شمالی کشور ماست که گاهی به اشتباه به صورت سری به کسر اول و دوم تلفظ می­شود.